Jan Altenburg publiceerde op de voorpagina van de Baarnsche Courant in oktober een artikel onder de kop ‘Wandelend in koninklijke bossen’ Daarin liet hij doorschemeren dat Paleis Soestdijk in de toekomst het beste dienst kan gaan doen als hotel voor hoge functionarissen, net als het Haga Slott bij Stockholm. Thera Coppens schreef daarop een reactie, die op 22 oktober in dezelfde krant verscheen. 

Wandelend in koninklijke bossen…

…geniet ik - net als de directeur van Paleis Soestdijk - van de steeds wisselende natuur. En dan hoop ik Jan Altenburg eens tegen te komen. Dan zou ik hem vertellen, dat ik zijn stukje op de voorpagina van deze krant gelezen heb. En dat ik blij ben, dat hij overtuigd is van het belang om Paleis Soestdijk met alle bijgebouwen en het landgoed als eenheid te bewaren. Als we dan aan de rand van het weiland bij het chaletje van Wilhelmina zijn gekomen, zou ik hem wijzen op een wit boerderijtje, met een dak van stro. Daar zou ik Jan Altenburg vertellen over prinses Sophie, die er als meisje van tien jaar boerinnetje speelde. Haar leven en werken kunnen hem belangrijke aanwijzingen geven over de toekomstige functie van het paleis. Omdat hij haar misschien niet kent, zal ik hem graag over haar vertellen.

Sophie was een dochter van kroonprins Willem, de latere koning Willem II (die van de Naald van Waterloo). Als 18-jarige werd ze uitgehuwelijkt aan haar neef kroonprins Carl Alexander van Saksen-Weimar-Eisenach. Het was maar een klein groothertogdommetje, waarin ze belandde. Maar als Musenhof stak het alle omringende rijken naar de kroon. In Weimar leefden ooit de dichters Wieland, Herder, Schiller en Johann Wolfgang von Goethe. Dat gaf het stadje een artistiek aureool en Sophie zette zich de rest van haar leven in om die faam te bewaren. Nadat de laatste kleinzoon van Goethe kinderloos was gestorven, liet hij per testament de hele literaire erfenis van zijn grootvader na aan de inmiddels 61-jarige groothertogin Sophie. Dat was een grote schok en teleurstelling voor de koningen en keizers die op het puntje van hun troon zaten in de hoop die schatten zelf te verwerven. Sophie zag onmiddellijk in hoe belangrijk het was om alle documenten van Goethe, zijn bibliotheek, zijn huis en de complete inboedel voor Weimar te bewaren. Bij het entree wordt de bezoeker verwelkomd door het woord SALVE dat hij zelf in de vloer liet aanbrengen. Sophie heeft Goethes verzameld werk in 143 delen uitgeven. Ze betaalde zelf de bouw van een archiefgebouw op een heuvel aan de Ilm. Ze maakte van Goethes huis aan het Frauenplan een museum waarin geen voorwerp ontbrak. Ze vervulde haar rol zo voorbeeldig, dat ook de erfgenamen van Schiller haar het werk van hun beroemde voorvader toevertrouwden. Dankzij Sophie bleef de roem van Weimar bewaard.

Het stadje heeft anno 2008 nauwelijks nog fabrieken, de landbouw stelt weinig voor. Het leeft nu helemaal van de bloeiende toeristenindustrie. Jaarlijks komen vele duizenden bezoekers naar Weimar om het museum in het huis van Goethe te bezoeken, om het groothertogelijk slot te zien. Het is prachtig gerestaureerd en doet nu dienst als museum. In het Goethe-Schiller archief is juist een tentoonstelling te zien over de bouw van het archief door ‘onze’ Sophie. Ze overleed diep betreurd in 1897 en werd naast Goethe begraven. Heel Weimar inclusief de hotels en restaurants, de theaters, de musea, het toerismebureau, de winkels en markten zijn haar nog altijd dankbaar. Ze redde het verleden door de nalatenschap als eenheid te bewaren.

Ik denk dat Jan Altenburg zich Sophie’s werken ter harte moet nemen. Haar aanpak van het verleden kan Soestdijk redden; álles wat in Baarn aan het vorstelijke verleden herinnert kan dan in stijl worden bewaard en bijeen gehouden. Daarbij staat het paleis voorop: dat is de kern van het historische verhaal. Dat kan niet anders dan een museum worden, dat het rijke verleden laat spreken.

Vormt het succesvolle werk van prinses Sophie niet een veel mooier voorbeeld voor Jan Altenburg dan het Haga Slott in de omgeving van Stockholm, dat hij nu als model dreigt te nemen? Het ooit Koninklijke Haga Slott is in gebruik als hotel ‘voor belangrijke gasten van de regering’ zoals hij in zijn stukje schreef. Als dát lot ons Paleis Soestdijk wacht, is het gauw afgelopen met de aantrekkingskracht van Baarn. Het dorp zal niet kunnen profiteren van z’n rijke erfgoed dat er nu nog ongeschonden ligt, als een grote schat voor heden en toekomst. Als we het voorbeeld van het Haga Slott volgen dan hebben we over tien jaar alleen nog mooie bossen waarin een hotel ligt voor belangrijke mensen. Ons land heeft zoveel mooie bossen en zoveel luxe hotels. Dus waarom zouden de toeristen naar Baarn komen om daar te wandelen? Paleis Soestdijk is dan al lang verminkt door liftkokers en toiletblokken, door slaapkamers met luxe baden, balies, fitnessrooms en sauna’s.

Als de natuur mishandeld wordt herstelt zij zich na verloop van tijd: omgekapte bomen gaan weer groeien, bloemen, struiken en vogels keren terug. Maar een paleis kan zichzelf niet herstellen. Dat is voorgoed verloren als we er hoteliers hun gang laten gaan.

Paleis Soestdijk wacht bleek weggetrokken in het landschap tot er einde komt aan die bedreiging. ‘Maar een museum… hoe komen we dan aan een collectie?’, zal Jan Altenburg, die zich terdege liet informeren over alle mogelijkheden voor het paleis, zich misschien hardop afvragen. En ik zou hem aanraden eens te denken aan de lege Nieuwe kerk in Amsterdam, aan de Hermitage aan de Amstel en aan Het Loo, allemaal niet bestaande musea die binnen tien jaar een begrip werden. Zet er een sterke manager aan het hoofd met liefde voor kunst en historie, dan brengen collectioneurs en depots graag hun schatten onder het dak van Paleis Soestdijk. Een vorstelijke bestemming in koninklijke bossen. En Sophie zou postuum trots zijn, omdat haar moedige voorbeeld in Weimar navolging vond op haar geliefde Soestdijk. SALVE Soestdijk.

Thera Coppens

Meer informatie is te vinden op www.vrom.nl/rijksgebouwendienst onder het kopje projecten. Enkele hoofdpunten daaruit:

Deze zomer (2008) heeft het kabinet zich uitgesproken over een aantal uitgangspunten en kaders voor de nieuwe bestemming van Paleis Soestdijk. Zo ligt het in de bedoeling dat de staat eigenaar blijft, maar dat er voor de exploitatie wel wordt samengewerkt met private partijen. Ook vindt het kabinet het belangrijk dat het paleis en de tuinen/parken op de een of andere manier ook een publieke bestemming krijgen/houden. Opties als een casino of een beautycentrum worden niet passend gevonden. Een wetenschappelijk instituut, een state-guest-house of topmanagementinstituut zijn wel denkbaar. Kernbegrippen zijn: waardigheid, verbondenheid, historie, cultuur en ‘van ons’.

Voorbeelden

Paleisdirecteur Altenburg laat doorschemeren dat hij het de functie die het Haga Slott in de buurt van Stockholm heeft, ook voor Paleis Soestdijk aantrekkelijk vindt. Het Haga Slott wordt genoemd in een studie van bureau Artilaw naar nieuwe bestemmingen van koninklijk erfgoed in Europa. Er zijn vier locaties bestudeerd: Kurfurstliches Schloss Koblenz (Duitsland), Gustav III Paviljong (Haga Slott) (Zweden), Kensington Palace en Osborne House (beide in Groot-Britannie). Conclusie is dat de vier locaties op onderdelen vergelijkbaar zijn met Paleis Soestdijk. Zo is Zweden interessant vanwege de ruimtelijke context: het Gustav III Paviljong ligt in het Haga Park en dit park fungeert al een ‘groenbuffer’ voor de stad Stockholm met verschillende paviljoens, waarin musea, scholen en een opleidingsinstituut gevestigd zijn. Het Haga Slott is deels opengesteld voor het publiek en deels in gebruik als verblijf voor belangrijke gasten. Osborne House is deels museum en deels ingericht als kantoor, terwijl de tuin is opengesteld. Kensington Palace bevat afgesloten kantoorvertrekken en vertrekken die als museum zijn te bezoeken. Slot Koblenz tenslotte wordt verbouwd  om er congressen en evenementen te organiseren.

Planning

Het ligt in de bedoeling om in het voorjaar 2009 een aantal bestemmingsopties voor te leggen aan het kabinet, waarna de meest kansrijke vervolgens worden uitgewerkt in businesscases (al dan niet samen met private partners. Daarna kan het kabinet besluiten over de definitieve bestemming. In het voorjaar van 2011 zou met de werkzaamheden aan het paleis kunnen worden gestart. Gelet op de uitloop van talloze overheidprojecten (HSL, Rijksmuseum, et cter) is een einddatum niet te geven.